Tin tức

Những người đàn bà... xăm mặt ở Lai Châu

Tập tục xăm mặt của người Mảng đã thất truyền từ mấy chục năm trước. Nhiều nơi đã bỏ từ cả trăm năm nay rồi. Nơi nào bỏ tục này muộn nhất, cũng đã cách nay 20 đến 30 năm. Giờ đây, tìm được một người Mảng còn giữ hình xăm trên mặt trong tổng số gần 2.800 cư dân người Mảng, cũng rất khó khăn. 

 

Sau nhiều ngày đi tìm kiếm ở các bản người Mảng, rải rác ở các huyện Mường Tè, Phong Thổ, Mường Lay, Sìn Hồ, tôi mới may mắn được tận mắt những hình vẽ kỳ quái quanh miệng những người đàn bà ở bản Pá Bon. Có lẽ, Pá Bon là nơi cuối cùng từ bỏ tập tục kỳ lạ này. Tục xăm mặt ở Pá Bon chính thức khai tử từ 20 năm trước

 

Theo tiếng Mảng, Pá là ngã ba, Bon là tên con suối, Pá Bon có nghĩa là “vùng đất ngã ba suối Bon”

 

Hỏi chuyện xăm mặt, từ những nhà nghiên cứu, đến cư dân người Mảng đều rất mơ hồ. Cùng lắm là chỉ biết có tập tục đó, còn cụ thể tập tục đó có từ khi nào, nói lên điều gì, biểu hiện tín ngưỡng gì của người Mảng, thì gần như không ai biết.

 

Tôi hỏi Bí thư bản Pá Bon Sìn Văn Sỏn về tục xăm mặt kỳ lạ của dân tộc mình, ông Sỏn cũng lắc đầu không biết. Ông chỉ có thể nói rằng: “Tục xăm mặt của người Mảng có từ lâu lắm rồi. Tổ tiên bao nhiêu đời trước đã có tục này. Đời sau cứ thế làm theo thôi. Còn ý nghĩa của hình xăm, xăm mặt để làm gì thì ta không biết đâu, vì không thấy các cụ nói. Ngày xưa, thời các cụ, con trai, con gái đều xăm quanh miệng, chi chít ở cằm, nhưng sau này chỉ còn xăm đàn bà, con gái thôi, đàn ông không xăm nữa”.

 

Ông Sỏn chỉ nắm được có vậy về thứ hình xăm có tuổi cả ngàn năm của tộc người mình. Nhưng ông dẫn tôi đến nhà cụ Sìn Văn Xá, năm nay gần 80 tuổi. Cụ Xá biết nhiều truyền thuyết, cổ tích về người Mảng.

 

Cụ Xá đã 80 tuổi, nước da đỏ au, cường tráng, vững vàng như cây túng thá (nghiến) hiên ngang giữa bản. Cụ nấu chè đắng, mời chúng tôi uống nước bên bếp lửa hồng. Nhấp xong ngụm trà, cụ mới khà khà, bắt đầu câu chuyện: “Tục xăm mặt của người Mảng hả? Ta cũng biết đấy, nhưng biết ít thôi. Nó bắt đầu từ một truyền thuyết xa xưa của người Mảng…”.

 

Lễ xăm mặt ở Bum Nưa (Mường Tè, Lai Châu). Ảnh: Báo Lai Châu.

 

Ngày xửa, ngày xưa, khi bộ tộc người Mảng còn ở vùng phương Bắc xa xôi, chưa di cư đến vùng đất này, có đôi vợ chồng trẻ dân tộc Mảng sống với nhau rất hạnh phúc.

 

Hàng ngày chồng vào rừng săn bắn, vợ lên nương trồng sắn, trồng ngô. Có lúc cả hai cùng xuống suối mò cá, đêm cùng đốt đuốc đi bắt ếch. Họ vừa làm việc vừa ca hát nhảy múa, khiến chim muông cũng ríu rít kéo đến ngắm nhìn đôi vợ chồng hợp tính, hợp nết, lại yêu nhau thắm thiết.

 

Nhưng sau khi sinh đứa con đầu lòng, chị vợ như biến thành người đàn bà khác, nanh nọc, cay độc. Nàng luôn miệng rỉa ráy, chửi bới chồng. Đã thế, chị ta lại lười nhác, tham ăn, cả ngày chỉ ngồi một chỗ hưởng an nhàn, bao nhiêu công việc đổ hết lên vai chồng.

 

Mỗi lần lên nương về, trông thấy nhà cửa ngập ngụa, bếp núc trống trơn, lạnh lẽo, anh chồng buồn lắm. Nhiều lần anh góp ý với vợ, song chẳng ăn thua gì, vợ vẫn chứng nào tật ấy.

 

Buồn chán, chẳng thiết sống, anh tìm đến hòn đá tổ có tên Xôm Bai ngồi khóc một mình. Đang lúc buồn bã, muốn nhảy xuống suối tự tử, thì vị thần coi sóc hạnh phúc tên là Trừ Giảng hiện lên bảo: “Ngươi về lấy lá xanh cắm ở hiên nhà, rồi dùng kim chỉ khâu mồm vợ lại, nó sẽ khiến vợ ngươi chăm chỉ, hết tham ăn và không chửi bới được nữa”.

 

Nghi lễ xăm mặt do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai phục dựng ở bản người Mảng. Ảnh: Nguyễn Hùng Mạnh

 

Anh chồng nghe lời vị thần, liền lấy lá xanh cắm ở hiên nhà. Nhưng việc dùng chỉ khâu mồm vợ thì anh không nỡ làm. Dù sao, anh cũng thương vợ nhiều lắm. Thế là, anh dùng gai nhọn chọc quanh miệng vợ, rồi lấy nhựa chàm bôi vào. Nhựa chàm ngấm vào vết gai châm, tạo nên những vệt màu đen như chỉ khâu.

 

Không ngờ, ngay lập tức người vợ thay tính đổi nết, lại hiền thục, chăm làm, yêu thương chồng như ngày xưa

 

Từ đó, người Mảng, cả nam lẫn nữ, cứ đến tuổi 12 là bố mẹ mời thầy mo đến nhà, mổ gà cúng thần rừng, thần núi, rồi “khâu mồm” con gái lại để con gái trở thành người tốt, người đẹp, người hiền.

 

Từ hàng ngàn năm nay, xăm mặt là nghi thức không thể thiếu của người Mảng. Hình xăm trên mặt thể hiện cho sự trưởng thành của một con người, cũng giống như tục cấp sắc của người Dao. Hình xăm sẽ che chở, giúp đỡ con người chống lại sự khắc nghiệt của thiên nhiên.

 

Theo cụ Xá, nếu ai không có hình xăm trên mặt, khi chết, hồn sẽ không về được với tổ tiên, mà sẽ đi lang thang. Nếu hồn muốn lên cổng trời, thì phải chịu hình phạt đeo chiếc cối giã ngô, mà quai đeo là con rắn hổ mang rất to, đi qua cây cầu nhỏ bằng cây luồng, bắc qua khe sâu không có tay vịn…

 

Tuy nhiên, nhiều năm qua, người Mảng sống rải rác, xen lẫn những dân tộc khác, văn hóa ít nhiều mai một, nên tục xăm mặt cũng mất dần. Hiện nay đã mất hẳn. 

 

Bí thư Sỏn dẫn tôi đi quanh bản Pá Bon, tìm gặp những người đàn bà còn rõ dấu vết tục lệ cổ xưa qua hình xăm trên mặt.

 

Những người đàn bà với hình xăm trên mặt, đều có khuôn mặt khắc khổ, già trước tuổi

 

Toàn bộ hình xăm quanh miệng là những đường kẻ ngang, sổ thẳng, không mang tính nghệ thuật. Tuy nhiên, hai bên gò má lại có hình hai ngôi sao.

 

Nhớ lại ngày thực hiện tục xăm mặt, chị Sọn nhăn nhó. Những hình ảnh đau đớn hiện về rõ mồn một. Sau lễ cúng thần linh, những cụ già trong bản dùng 8 chiếc kim khâu hoặc gai rừng chọc thấu thịt. Ở vùng má, chọc tận xương và vùng môi, cằm chọc tận răng, chứ không phải khẩy khẩy ngoài da như kiểu xăm trổ thời nay. Lỗ chọc càng sâu, càng rộng, thì vết xăm càng rõ, càng bền. Chọc lỗ xong, nghệ nhân sẽ phết thuốc nhiều lần cho thuốc ngấm vào thịt. Thuốc xăm được lấy từ lá cây la hủy, có màu đen như mực, mọc trong rừng sâu.

 

Khi thực hiện tục xăm, sẽ có 4-5 người giữ chặt tay chân, đầu. Chị Sọn nhớ lại: “Đau lắm. Đau muốn ngất đi. Ngày đó, tôi khóc thét lên. Máu chảy đỏ lòm cả mặt. Xăm xong, thầy cúng đắp lá băng kín mặt. Mặt sưng vù, đau nhức mấy tuần mới khỏi”.

 

Gần 30 năm qua không xăm lại, nên vết xăm trên mặt chị Liên ở Pó Ban đã mờ

 

Người Mảng thường thực hiện tục xăm mặt vào ngày con dê (ngày mùi, lịch âm). Tuyệt đối tránh ngày sinh, ngày giỗ người thân. Người phụ nữa xưa kia đều cố gắng chịu đau để được xăm mặt, bởi họ tin rằng, hình xăm là biểu tượng của sự xinh đẹp, ngoan hiền, được chồng yêu quý. Chính vì thế, dù có đau đớn, chảy nhiều máu, họ cũng chịu được.

 

Không hiểu những hình xăm có phải cái gông vận vào những người đàn bà Mảng hay không, nhưng những người đàn bà có hình xăm trên mặt mà tôi gặp, đều lộ rõ nỗi vất vả nhọc nhằn. Họ nhỏ bé, khắc khổ, lam lũ và già hơn tuổi thực của mình rất nhiều. 

 

Những người phụ nữ Mảng có tuổi, hình xăm cũng mờ tịt cả rồi

 

Khi đã mang hình xăm trên mặt, dường như họ lại càng cung cúc tận tụy phục vụ chồng như con ngựa, con trâu. Phải chẳng, cái hình xăm kỳ quái kia cũng giống như cái gông cùm tiết hạnh phẩm giá mà thời phong kiến trói người đàn bà miền xuôi? 

 

Dù sao, tục xăm mặt cũng là một tục lệ độc đáo của người Mảng, một trong số vài bộ tộc ít người nhất Việt Nam.


Vị Thủy

Hình Ảnh

Hình xăm chân dung